RE:Kyknos 3
| Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft | |||
|---|---|---|---|
| |||
| Sohn des Poseidon | |||
| Band XI,2 (1922) S. 2438–2441 | |||
| Kyknos (Sohn des Poseidon) in der Wikipedia | |||
| Kyknos in Wikidata | |||
| Bildergalerie | |||
| Register XI,2 | Register kl | ||
| |||
3) Der Sohn des Poseidon ist in Troas lokalisiert und spielt eine Rolle teils im Kampf vor Troia, teils in der tenedischen Gründungssage, Der Kampf mit Achilleus ist im Lied sehr gefeiert worden; Pind. ὌΙ. II 145; Isthm. V 39, beidemal mit Hektor und Memnon, in Isthm. V außerdem mit Telephos zusammen genannt; vgl. auch Isocr. Hel. 52. Theokr. XVI 49. Dies zeugt von der Autorität der Kypria (vgl. v. Wilamowitz Hom. Unters. 363ff.)j die Hypothesis (p. 19 Kinkel [2439] Jïjoue
oder Mythogr. gr. I 241) berichtet nach dem Fall des Protesilaos: ἔπειτα Ἀχιλλεὺς αὐτοὺς τρέπεται ἀνελῶν Κύκνον τὸν Ποσειδώνος. Vgl. Apollod. epit. sabb. ἼΙΓ 31: λίθον (βουλῶν εἰς τὴν κεφαλὴν Κύκνον κτείνει, außerdem Tzetz. Antehom. 257, Thomas Mag. zu Pind. Ol. II 147. Wenn Euripides bei Aristoph. Ran. 963 dem Aischylos vorwirft: Κύκνους ποιων καὶ Μέμνονας κωδωνοφαλαροπώλους, dann legt die Parallelisierung mit Memnon es nahe, an den Achilleusgegner zu denken, zumal Aischylos oft seinen Stoff den Kyprien entnommen hat, das köstliche Adjektiv aber charakterisiert auch gut den gewaltigen Aressohn der archaischen Vasep. Höchst auffallend ist es nämlich, daß keine Darstellung des Achilleuskampfes erhalten ist, obgleich das Gegenstück, der Meni-nonskampf, zu den beliebtesten Vorwürfen gehört. Sophokles hatte in zwei Dramen K. erwähnt; Steph. Byz.: Κυκνῖτις, ἤς ὁ Κύκνος ἐβασίλευσε. Σοφοκλῆς ἐν Πηλεί (irg. 455) καὶ ἐν Ποιμέσι (frg. 457) βοὴν Κυκνιτιν. In frg. 455 wäre vielleicht von dem Aressohn die Rede, denn ,Peleus‘ behandelte die Vertreibung des Greises durch die Söhne desAkastos; Ποίμενες aber entsprachen dem Anfang der Kyprien, frg. 457 wird Protesilaos Tod erzählt; frg. 460, wo K. spricht, ist daher auch hierzu gestellt worden. Achaios hatte eine Tragödie K. gedichtet, deren Inhalt gänzlich unbekannt ist; frg. 24: Κύκνου δὲ πρώτα πρὸς δόμους ἐλήλυμεν paßt jedenfalls am besten für den troischen K. In all den angeführten Zeugnissen ist nie von der Schwanennatur des K. die Rede, die Vorstellung muß aber sehr alt sein; Schol. Theocr. XVI 49: Κύκνον λέγει τὸν Ἠοοειδώνος καὶ Καλύκης (so Nic. Heinsius, vulg. Κήῦκος, das nie weiblicher Namen ist, Ambr. und zwei Hss. bei Ahrens Κάῦκος) τὸν ἀνηρημένον ὑπὸ Ἀχιλλέως. λευκὸς γὰρ ἤν τὴν χροιάν ἐκ γενετῆς, ὡς φησιν 'Ἐλλάνικος (frg. 31). θὸ καὶ θηλυν αὐτὸν εἶπεν ὁ Θεόκριτο; διὰ τὴν χροιάν. 'Ἠσίοδος (frg. –119) de φησιν αὐτὸν τὴν κεφαλὴν ἔχειν λευκὴν διὸ καὶ ταύτης τῆς κλήσεως ἔτυχεν. Aus dem Scholion können wir sicher schließen, daß ,He-siodos* den Poseidonsohn vor Augen hat. Schon hier ist die Rationalisierung eingetreten, daß die tierische Form in weiße Hautfarbe umgedeutet worden ist; Hellanikos hat wohl einfach die Hesio-deische Erzählung wiedererzählt. Noch mehr rationalistisch Eustath. 1968, 46: εἰ τὶ ἐπιστήσαι χοὴ supτλsupΦ ἴσζορικω Κύκνω τῶ ἐκ γενετῆς λεγομένω · πεπολιώσθαι; 167, 26: ὁ Τρωικὸς Κ. πολιὸς ἐκ γενετῆς φημίζονται. Seneca Troad. 183. Eine andere Umdeutung, die vielleicht auf wirkliche Sage zurückgeht, in der tenedischen Legende; Athen. IX 393 d: ὁ ὀὲ τὰ Κεφαλίωνος ἐπιγραφόμενα Τρωικὰ συνθείς Ἠγησιάναξ ὁ Ἀλεξανδρεὺς καὶ τὸν Ἀχιλλεὶ μονομαχήοαντα Κύκνον φηοὶ τραφήναι ἐν Λευκόφρυι (Tenedos) πρὸς τοῦ ὀμωνύμου ὄρνιθος. Schon Lykophron 237: αἰθυιόθρεπτος mit Schol. vet. und Tzetzes. Bei Athe- € naios folgt: Βοῖο; δ' ἐν Ὀρνιθογονία ἡ Βοιω, ὡς φηοὶ Φιλόχορος, ὑπὸ Ἄρεως τὸν Κύκνον ὀρνιθωῦήναι καὶ παραγενόμενον ἐπὶ τὸν Σύβαριν ποταμὸν πλησμίσαι γεράνω. Dies wollte Seeliger in Roschers Myth. Lex. II 1692 auf den Aressohn beziehen, was immerhin möglich ist, aber jedenfalls gehört es ursprünglich in die troische Sage. Die Metamorphose ist sicher alexandrinisch, als [2440] KyKnos 2440
Abschluß des Kampfes mit Achilleus, Ovid. met. XII 144f. Aus dem Steinwurf des Achilleus (Apollod. epit. III 31) ist vielleicht die Unverwundbarkeit des K. herausgesponnen, oder sie wurde schon in den Kyprien erwähnt; Arist. rhet. II 22 p. 1396 b, 17: Achilleus tötete K., δς ἐκώλυσε ἄπαντας ἀποβαίνει? ἄτρωτος ὧν. Palaiph. 12. Ovid. met. XII 140ff. erwürgt ihn daher Achilleus. Seneca Here. 485 überträgt die Unver-10 wundbarkeit auf den Aressohn. Hyg. fab. 273 nimmt K. an dem Agon über Paris teil, Quint. Smyrn. IV 468 werden seine Waffen bei den Leichenspielen des Achilleus als Preis ausgesetzt.
Dieser K. ist auch in die tenedische Gründungssage als Vater des Eponymos Tonnes eingezogen worden. Er ist König in dem Tenedos gegenüberliegenden Κολωναί, Strab. XIII 46 p. 604 (Θρ$κὰ τὸ γένος nur hier), vgl. XIII 19 p. 589. Paus. X 14, 1. Diodor. V 83 (Κολώνη); Palai-20phat. 12 in der Erzählung vom Achilleuskampf. Abweichend nur Cramer Anecd. P. II 292, 10; χερρονήσου ἐβασίλευε. Kenntnis der Sage treffen wir zuerst bei Aristoteles; dieser hatte zwar in der Τενεδίων πολιτεία das Sprichwort Τενεδιος πέλεκυς, das bei Paus. X 14, 3, Konon 28 in die Sage eingezogen ist, ganz ohne Bezug auf die Sage erklärt (Steph. Byz. s. Τένεδος; abweichend Photios-Suid. s. Τενεδιος ξυνήγορος); aber Strab. VIII 22 p. 380, wo die Rede von Tenea bei Ko-30 rinth ist, sagt: δοκεὶ δὲ καὶ συγγένεια τις εἶναι Τενεδίοις πρὸς τούτους ἀπὸ Τέννου τοῦ Κύκνου, καθάπερ εἰρηκεν 'Ἀριστοτέλης, wo τοῦ Κ. doch sicher auch dem Aristoteles gehört, der K. somit in der tenedischen Sage gekannt hat. Lykophron Alex. 232–242 setzt die landläufige Sage voraus Die vollständige Erzählung findet sich: Diodor. V 83. Apollod. epit. Varie. III 24–26. Paus. X 14. Konon 28. Schol. vet. und Tzetz. Lykophr. 232; Ἰστορία in Schol. A (weniger in BT) zu II. I 40 38. Phot.–Suid. s. Τενεδιος ἄνθρωπος, Vgl. Zenob.
VI 19 (wo Menander ἐν Ἐφεσίῳ für das Sprichwort angeführt wird); einiges Steph. Byz. s. Τένεδος. Etym. M. s. Τραγάοιον. Plut. qu. gr. 28 p. 279 d. Serv. Aen. II 21. Die Erzählung, soweit sie K. angeht (vgl. den Art. Tenues), lautet: K., Poseidons Sohn, hat mit seiner ersten Frau (Apollod. Paus. Schol. A zu II. I 38. Schol. Lykophr.: Prokleia, Tochter des Laomedon nach Apollod., des Klytios nach Paus., dagegen Schol. BT zu 50 II. I 38 nennen sie Skamandrodike) die Kinder Hemithea (vgl. o. Bd. VII S. 256. Schol. Hom. Il. und Tzetz. Schol. Antehom.: Leukothea; Steph. Byz. als Variante Amphithea; fehlt bei Diodor.) und Tennes (Tenes bei Plut. Steph. Byz. Apollod. Tzetz. Zenob. Etym. M. Cramer Anecd. II 272) gezeugt. Seine zweite Frau Phylonome (so Paus. Steph. Byz. Schol. Lykophr. Schol. H. A: ἡ Πολύßotav; Philonome Apollod.; Philonomia Etym. M.; Καλύκη Schol. BT), Tochter des Tragasos (Apollod. >0 Schol. Lykophr. Etym. M.; Κραγάσου nur Paus.), sucht vergebens die Liebe des Tennes, verklagt ihn bei dem Vater, durch das falsche Zeugnis eines Flötenspielers gestützt (Eumolpos Apollod., Molpos Schol. Lykophr. und Plut.). K. setzt die Kinder in eine Kiste, die ins Meer geworfen, auf der Insel Leukophrys landet, die nach dem Tennes fortan Tenedos heißt (Poseidon hilft Schol. A; Diodor, rationalisiert. Den Namen Leukophrys [2441] F 2441 Kyknos
auch Strab. p. 604. Hegesianax bei Äthen. IX 393e). Später erfahrt K. die Wahrheit; nur Apollodoros erzählt, daß er den Flötenspieler steinigen, die Frau lebendig begraben läßt (SchoL Lykophr. nur Me), Schol. vet. Lykophr. 232 lassen ibn mit den Kindern in Tenedos wohnen (danach Tzetz. Schol. Antehom. 257. CramerAnecd. P. 292, 14). Pausanias erzählt, daß K. nach Tenedos segelt, um den Sohn um Verzeihung zu bitten; als er aber landen will, haut Tenncs mit einer πέλεκυς das Tau ab, ein junges Aition für Τενέδως πέλεκῦς, ähnlich ΚοΠοή 28. Tennes wird später von Achilleus getötet (Plut. Diod. Paus. Apollod. Tennes und K. nennen Schol. Lykophr. Cramer Anecd. P.). Den Kult des Tennes erwähnen Plutarch, Diodor, Cicero nat. deor. III 39; in Verr. II 1, 49: Verres entführt die Statue des Tenes qui apud Tenedios sanctissimus deus habetur. Das Problem ist nun, ob K. ursprünglich in die Sage gehört; Plutarch nennt ihn gar nicht. Nach einer anderen Überlieferung (vgl. K. O. Müller Prol. 264f.) ist nämlich Tennes¹ Vater Apollon, der Hauptgott Tenedos’ (II. I 39. Strab. 380, wohl noch aus Aristoteles, ähnlich Paus. II 5, 4), so τινες Apollod. Epit. III 23, vgl. 26. Schol. vet. Lykophr. 241. Plutarch sagt nur, daß Tennes von Apollon geehrt wurde, vgl. Aristeides bei Steph. Byz. Nach Strab. p. 604 ist K. nur ὡς τινες Vater des Tennes. Eine Entscheidung ist nicht leicht, die ganze Sage macht einen jungen Eindruck und hat immer mehr späte Aitia in sich aufgenommen. Von der Schwanennatur des K. ist das Aufziehen durch den Schwan bei Lykophron, der selbstverständlich diesen Zug nicht erfunden hat, und Hegesianax der einzige Rest. Man wäre versucht, eine dichterische Quelle der Erzählung anzunehmen (vgl. Bd. I S. 229); der Stoff paßt nicht gut für eine Tragödie, weil allzuviel in Botenreden abgemacht werden mußte.
Die Identität des K. in Kolonai mit dem Gegner des Achilleus ist völlig gesichert. Seine Mutter war nach Hellanikos Kalyke, so auch Hyg. fab. 157 C. Hecatonis filia. Schol. BT zu II. I 38 machen sie zur Stiefmutter des Tennes. Abweichende Traditionen Schol. Pind. Ol. II 147 a: 'Ἀρπαλέης, b: Σκαμανδροδίκης, ἄλλοι δὲ Καλυκίας; vgl. d: Skamandrodike paßt gut zu der troischen Sage, auch bei Tzetz. Lykophr. 232; Schol. BT machen aus ihr die Mutter des Tennes.